O Pirotskom ćilimu

O Pirotskom ćilimu

17 Februar 2021

Pirotski ćilim je tradicionalni proizvod tekstilnog zanata na području Stare planine. Kroz istoriju se ćilimarstvo u Pirotu razvilo i van grada po okolnim mestima poput Čiprovaca, Samokova, Loma, Berkovaca. U 19. veku neke tkalje iz Pirota su se udale u Knjaževcu i Dimitrovgradu gde su prenele svoje veštine tkanja pirotskog ćilima. Na osnovu toga se kasnije ćilimarstvo razvija i u Sjenici i u Novom Pazaru kao i u mnogim mestima u Bosni poput Gacka, Foče i Sarajeva.

Od 2002. godine pirotski ćilim je zaštićen kao proizvod sa jasno određenim geografskim poreklom. Ukupno 122 šara i 96 ornamenata su uknjiženi u katalog pirotskog ćilima. Pirotski ćilim je pobednik na međunarodnom festivalu zanata u Sibiru u Rusiji, održanog od 9.÷ 16.06.2012. godine, gde je dobio još jedno zvanično priznanje kao najbolji, narodni, zanatski i umetnički proizvod.

Istorijat

Pirotske ćilime su obično tkale siromašne žene zbog egzistencije i prenosile to znanje s kolena na koleno svojoj ženskoj deci. Međutim, samo mali broj ženskih osoba je uspevao da pronikne u samu srž tkanja pirotskog ćilima i da tu veštinu dovede do savršenstva i obično su to bile darovite devojke.

Tkanje ćilima je dug i veoma mukotrpan posao, a ćilimarstvo kao zanat počinje da se intenzivno razvija tek u 19. veku. Uoči oslobođenja od turaka 1887. godine, 3⁄4 celokupnog ženskog stanovništva se bavilo ćilimarstvom dok u periodu između dva svetska rata, ćilimarstvo postaje delatnost drugog reda.

 

Na svetskoj izložbi u Parizu 1892. godine, pirotski ćilim je izazvao izuzetnu pažnju i veliko oduševljenje iz osnovnog razloga jer je imao dva lica. Od 1904. do 1940. godine pirotski ćilim je bio na 26 svetskih izložbi i sajmova od Turtoana, Londona, Brisela, Amsterdama i Napulja do Milana, Pariza, Berlina i Soluna. Na svim značajnim izložbama toga vremena pirotski ćilim je uvek bio prisutan. Najprodavaniji je bio u Švedskoj, Francuskoj, Nemačkoj, Americi, Južnoj Africi, Turskoj... Od 1901. do 1902. godine je po prvi put izrađen katalog „Album pirotskog ćilima“ kojeg je za štampu pripremao Mita Živković, tadašnji direktor Gimnazije u Pirotu. Štampan je u Austriji a finansirala ga je Kraljica Draga. Od 1912-1918. godine izrada ćilima je obustavljena i obnovljena je tek 1925. godine. Nakon nekoliko godina izdat je novi katalog u vidu džepnog izdanja za koji su korišćeni svi grafički prilozi iz prethodnog albuma. U to vreme kad je obnovljena proizvodnja ćilima osnovana je i Zanatska škola za tkanje ćilima koju su pohađale mnoge mlade žene. Škola je radila sve do Drugog svetskog rata kada je zatvorena zbog finansijskih problema.

Nematerijalno kulturno nasleđe

Ćilim je od višefunkcionalnog predmeta koji se koristio za opremanje gradskih enterijera Pirota i drugih gradova Srbije, prerastao u vizuelni simbol grada Pirota, a vremenom i u srpski nacionalni simbol. Veština izrade ćilima je razvijena kao deo nasleđa ženskog dela stanovništva iz domena zanatskih znanja i veština na području Pirota u jugoistočnoj Srbiji. Zbog toga je 2012. godine pirotski ćilim uvršten u Nacionalni registar nematerijalnog kulturnog nasleđa Srbije.

Sirovina i način izrade pirotskog ćilima

Pirotski ćilim se izrađuje isključivo od kvalitetne vune sa Stare planine i ta vuna je nezamenljiva a i najpogodnija sirovina za izradu ćilima, i to samo zbog svojih fizičko-mehaničkih karakteristika. Pošto je u poslednje vreme stočni fond opao na Staroj planini, danas se vuna koristi sa različitih područja ali sa strogom selekcijom, nakon čega se izdvaja najbolji kvalitet vune i ta se koristi za tkanje.

Ćilim se izrađuje na vertikalnom razboju koji čine dva vertikalna stuba, soje, i dve horizontalne oblice (krosne), koji su međusobno povezani i učvršćeni. Niti vune koje se razapinju preko krosna čine samu osnovu ćilima, i ona je ravnomerno i veoma gusto raspoređena i jako zategnuta jer se na njoj tka. Nakon što se formira zev (kapistra) i postave obnitelnik i gornji prutac počinje se sa tkanjem tako što se provlače potke ispod i iznad žica osnove u jednom redu a u sledećem obrnuto. Pribijanje potki se vrši spravom od drveta sa gvozdenim zupcima koja se zove tupica. Ona ima 11 zubaca poređanih kao prsti na stopalu, dok je na suprotnom kraju kratka drška. Kada se napravi ćilim oko pola metra ili nešto više, onda se odvrnu zatezači horizontalnih oblica, tzv. gvinte, pa se osnova olabavi, izvuče se prutac koji više nije potreban i celo tkanje zarotira nadole tako da ivica tkanja dođe neposredno iznad donjeg krosna (oblice). Završava se ćilim kao što je i započet, pređom osnove.

Potrebno vreme za izradu jednog ćilima varira u odnosu na zastupljenost šara i dimenzija. Jedna tkalja dnevno može da izatka oko 8cm ćilima širine 1m. Odnosno, za izradu jednog ćilima najzastupljenije dimenzije ''šestak'' (površine 6 aršina) je potrebno oko 1,5 meseci za jednu tkalju.


Najistaknutiji građani Pirota kroz istoriju (četvrti deo)

Čitaj dalje

Археолошки локалитети ЈИ Србија - Archaeological Sites SI Serbia https://fb.watch/99ozj-yexv/

Čitaj dalje

Pričanje priča jedan je od najvažnijih sadržalaca jedne civilizacije...

Čitaj dalje
Fudbal u Pirotu
25 Oktobar 2021

Istorijat najvažnije sporedne stvari na svetu, njen nastanak i razvoj u našem gradu

Čitaj dalje

„Ko se jednom napije vode sa Guševice, teško odlazi iz Pirota, a još ga teže zaboravlja“

Čitaj dalje

Kakve veze ima jedna od dve najuticajnije dinastije moderne istorije Srbije sa južnim krajevima oslobođenim za vreme Obrenovića

Čitaj dalje

Da li ovaj znak na ćilimu predstavlja zlo ili nešto drugo? Kako su nacisti „ocrnili“ simbol sunca i dobre sreće utkane u pirotski ćilim

Čitaj dalje

Najistaknutiji građani Pirota kroz istoriju (treći deo)

Čitaj dalje

Retki se usuđuju i da govore o tome, danas je to naša tema

Čitaj dalje

Najveće neotkriveno blago na Balkanu

Čitaj dalje

Mit ili istina? Ako je 17 rimskih careva rođeno na teritoriji današnje Srbije, zašto Atila ne bi mogao biti sahranjen u Krupcu...?

Čitaj dalje

Milan Piroćanac – prvi srpski moderni intelektualac

Čitaj dalje

Greška ikonopisaca ili jedinstveni prizor na svetskom nivou?

Čitaj dalje

Sukovski manastir je, poput Žiče, jedan od retkih u neposrednoj blizini glavnog putnog pravca i lako dostupan.

Čitaj dalje

Da li je majka poslednjeg vladara Romejskog carstva ktitor manastira Poganovo?

Čitaj dalje

Lekovito izvorište sakriveno unutar kanjona Gradašničke reke.

Čitaj dalje

Ne kaže se slučajno da je Pirot kapija istoka i zapada. Nezaobilazna destinacija na putu između Evrope i Azije.

Čitaj dalje

Dragoljub Jovanović - naučnik, političar, univerzitetski profesor, borac za slobodu...

Čitaj dalje

Svaki Piroćanac i bez gledanja može stići do kapije kuće Malog Riste. Čuveni konak ovog trgovca, a današnji muzej, sem brojnih istorijski vrednih predmeta čuva i mnoge tajne, kao i priče o stanovnicima Pirota tokom 19. veka.

Čitaj dalje

Lagano i sa uživanjem...

Čitaj dalje

Vojvoda ili razbojnik, srpski ili bugarski junak?

Čitaj dalje

Srednjovekovna građevina koja krije mnoge tajne.

Čitaj dalje
Njeno veličanstvo...
7 Mart 2021

... peglana kobasica

Čitaj dalje

Pirotski ćilimi su jedinstveni u svetu zbog načina izrade a nalaze se na Uneskovoj listi nematerijalnih kulturnih dobara Republike Srbije.

Čitaj dalje

Grnčari sa šireg prostora Pirota su bili nadaleko poznati. O tome govori i podatak o njihovoj brojnosti, po kojoj je u Srbiji 1914. godine ukupno bilo 173 grčnara. Od toga broja je 113 grnčara bilo samo iz Pirota. Najpoznatiji potiču iz sela Veliki i Mali Suvodol.

Čitaj dalje
Priča o kačkavalju
25 Februar 2021

Početkom XVIII veka su Crnovunci ili Karakačani, čiji su koreni povezani sa Grcima ili Cincarima, počeli proizvodnju kačkavalja i izvoz na sva tada velika i poznata tržišta. Staroplaninske padine bogate lekovitim biljem su predstavljale pogodnu ispašu za sortu ovaca koju su sami naselili, i dobru osnovu za visokokvalitetno mleko. Šezdesetih godina dvadesetog veka je bio zvaničan sir Bele kuće. Uz stara srpska vina, najbolji je pirotski kačkavalj.

Čitaj dalje
Pirotska umetnost
16 Februar 2021

Da li zaista postoji nešto što se može nazvati pirotskom umetnošću?

Čitaj dalje
Visa
Banca Intesa
Verifed by Visa